Böbrek Taşı ve Taş Hastalıkları

Taş hastalığı en sık yan ağrısı ve kasığa vuran şiddetli ağrı ile ortaya çıkar. İdrarda kan görülmesi, sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma, bulantı ve kusma da böbrek taşı veya üreter taşı hastalığında görülebilir.

Bazı böbrek taşları ise hiç ağrı yapmadan sessiz kalabilir. Bu taşlar bazen ultrason, röntgen veya tomografi sırasında tesadüfen fark edilir.

Ateş, titreme, halsizlik, idrar yapamama, tek böbrekte tıkanma veya böbrek fonksiyonlarında bozulma varsa durum acil kabul edilir. Böyle bir tabloda öncelik taşı hemen kırmak değil, hastayı ve böbreği güvene almaktır.

Bazı taş hastalarında hızlı müdahale gerekebilir. Ateş ve titreme, geçmeyen şiddetli ağrı, bulantı-kusma ve idrar akışında azalma veya tıkanma acil değerlendirme gerektiren durumlardır.

Taş hastalığında önce acil tablo dışlanmalıdır. Muayene, kan-idrar tetkikleri ve uygun görüntüleme ile hastanın acil drenaj gerektirip gerektirmediği değerlendirilir.

Medikal tedaviden fayda görmeyen, ağrısı kontrol altına alınamayan veya tıkanıklığı devam eden hastalarda ise uygun minimal invaziv tedavi seçenekleri planlanır.

Önce hastanın ağrısı, daha önce taş düşürüp düşürmediği, ameliyat öyküsü, kullandığı ilaçlar ve eşlik eden hastalıkları sorgulanır.

İdrar tahlili, idrar kültürü, böbrek fonksiyon testleri ve gerekli kan tetkikleri istenir. Görüntüleme için ultrason, röntgen veya ilaçsız tomografi kullanılabilir.

Tomografi, taşın yerini ve büyüklüğünü net gösterir. Ayrıca taşın böbrekte şişmeye yol açıp açmadığını, taşın sertliğini ve ameliyat planı için gerekli anatomik ayrıntıları anlamamıza yardımcı olur.

Taş idrar kanalını tıkamış ve buna ateşli enfeksiyon eşlik ediyorsa bu ciddi bir tablodur. Bu durumda önce idrar akışını rahatlatmak gerekir.

Böbreği rahatlatmak için JJ stent veya nefrostomi uygulanabilir. Amaç böbreği korumak ve enfeksiyonun kana karışması gibi ciddi riskleri azaltmaktır.

Enfeksiyon kontrol altına alındıktan sonra taşın kesin tedavisi planlanır. Yani çoğu zaman ilk aşamada drenaj, ikinci aşamada taş tedavisi yaklaşımı benimsenir.

Taşın sadece kaç milimetre olduğuna bakmak yeterli değildir. Taşın böbrekte mi, üreterde yani idrar kanalında mı, yoksa mesanede mi olduğu tedavi seçimini değiştirir.

Küçük, tıkanıklık yapmayan ve enfeksiyon oluşturmayan bazı taşlar takip edilebilir. Ağrı kontrolü, sıvı düzeni, uygun ilaçlar ve yakın kontrol ile izlem yapılabilir.

Acil tablo yoksa önce medikal tedavi ve gözlem uygulanabilir. Ancak taş düşmüyorsa, ağrı tekrarlıyorsa, enfeksiyon varsa, böbrekte şişme oluşuyorsa veya taş büyüyorsa aktif tedavi gerekir. Bu durumda minimal invaziv tedavi seçenekleri kapsamında ESWL, URS, RIRS veya perkütan taş ameliyatı gibi yöntemler değerlendirilir.

ESWL, vücut dışından gönderilen şok dalgaları ile taşın parçalanması işlemidir. Ciltte kesi yapılmaz.

Bu yöntem her taşa uygun değildir. Taşın yeri, büyüklüğü, sertliği ve hastanın vücut yapısı başarıyı etkiler.

ESWL sonrası taş parçalarının idrar yoluyla düşmesi beklenir. Bazen ek seans veya farklı bir kapalı işlem gerekebilir.

URS, idrar yapılan doğal yoldan ince kamera ile girilerek idrar kanalındaki taşa ulaşılmasıdır. Ciltte kesi yapılmaz. Amaç yalnızca taşı görmek değil, böbreği koruyacak şekilde uygun hastada minimal invaziv tedavi seçenekleri ile etkili bir çözüm sunmaktır.

Üreter yani böbrekten mesaneye inen idrar kanalındaki taşlarda sık uygulanan bir yöntemdir. Taş düşmüyorsa, ağrı tekrarlıyorsa veya kanal tıkanıyorsa URS uygulanabilir.

İşlem sonunda bazen geçici JJ stent takılır. Bu stent idrar akışını rahatlatır ve kanalın iyileşmesine yardımcı olur. Stent kalıcı değildir; uygun zamanda çıkarılır.

RIRS, idrar kanalından böbreğe kadar ilerleyen esnek kamera ile yapılan kapalı taş ameliyatıdır. Bu yöntemde amaç yalnızca taşı parçalamak değil, böbreğin fonksiyonunu koruyacak şekilde hastaya uygun minimal invaziv tedavi seçenekleri sunmaktır.

Bu yöntemde sırttan veya karından delik açılmaz. Özellikle küçük ve orta boy böbrek taşlarında uygulanır.

Taş çok büyükse veya böbreğin ulaşılması zor bir bölgesindeyse tek seansta tamamen temizlenmesi zor olabilir. Böyle hastalarda perkütan taş ameliyatı veya kombine tedavi daha uygun olabilir.

Perkütan nefrolitotomi, böbreğe ciltten küçük bir delik açılarak yapılan kapalı taş ameliyatıdır. Bu kanaldan böbreğe girilir, taş yükü azaltılır ve parçalar dışarı alınır.

Büyük böbrek taşlarında, sert taşlarda, dallanan taşlarda ve birden fazla bölgede taş olduğunda uygulanır.

Bu yöntemde amaç büyük taş yükünü tek seansta mümkün olduğunca temizlemek ve böbreği korumaktır. İşlem sonrası hastanın durumuna göre geçici nefrostomi tüpü, sonda veya JJ stent kullanılabilir.

Supin perkütan taş ameliyatında hasta yüzüstü değil, sırtüstüne yakın bir pozisyonda yatırılır. Böbreğe yine ciltten küçük bir kanalla girilir ve taş yükü azaltılır.

Bu pozisyonun önemli avantajı, aynı ameliyatta hem ciltten böbreğe girilebilmesi hem de idrar kanalından kamera ile böbreğe ulaşılabilmesidir.

Böylece büyük veya dağınık taşlarda aynı seansta iki yoldan çalışmak mümkün olur. Bu da bazı hastalarda taşın daha kapsamlı temizlenmesine yardımcı olur.

Doç. Dr. Necmi BAYRAKTAR tarafından uygun hastalarda supin perkütan taş cerrahisi planlanabilmektedir. Hangi pozisyonun daha uygun olduğuna taşın yeri, hastanın anatomisi ve ameliyat planına göre karar verilir.

Kombine taş tedavisi yani ECIRS, aynı ameliyatta perkütan yöntem ile URS veya RIRS yönteminin birlikte kullanılmasıdır. Yani böbreğe hem ciltten küçük bir kanalla hem de idrar yolundan kamera ile ulaşılır.

Bu yöntem özellikle büyük, dallanan, çok odaklı veya hem böbrekte hem idrar kanalında taş olan hastalarda uygulanmaktadır.

Amaç taşlara daha rahat ulaşmak, gerekirse ikinci bir delik açma ihtiyacını azaltmak ve taş temizliğini daha etkili yapmaktır. Supin pozisyon bu kombine tedavi için avantaj sağlar; çünkü hasta çevrilmeden iki yoldan çalışma yapılabilir.

Kombine URS/RIRS + perkütan taş ameliyatı ileri endoüroloji deneyimi ve doğru ekipman gerektirir. Uygun hastalarda ReSurgeClinic Girne’de Doç. Dr. Necmi BAYRAKTAR tarafından değerlendirme ve planlama yapılır.

Taş ameliyatı öncesinde idrar enfeksiyonu olup olmadığı mutlaka kontrol edilir. Gerekirse idrar kültürü alınır ve antibiyotik tedavisi düzenlenir.

Kan sulandırıcı ilaçlar, böbrek fonksiyonları, kan değerleri ve hastanın anesteziye uygunluğu kontrol edilir.

Tomografi ile taşın yeri ve böbreğin yapısı ayrıntılı incelenir. Hastaya işlem sonrası stent, sonda, nefrostomi tüpü veya ikinci seans gerekip gerekmeyeceği açık şekilde anlatılır.

Taş kırıldıktan veya çıkarıldıktan sonra takip bitmez. Ateş, ağrı, idrarda kanama, stente bağlı sık idrara çıkma veya yanma gibi durumlar izlenir.

Uygun zamanda kontrol görüntüleme yapılır. Amaç böbrekte kalan parça olup olmadığını ve idrar akışının rahat olduğunu görmektir.

Çıkarılan taş mümkünse analize gönderilir. Taşın türünü bilmek, tekrar taş oluşumunu azaltmak için önemlidir.

Taş hastalığı tekrarlayabilir. Bu nedenle özellikle sık taş düşüren, iki taraflı taşı olan, genç yaşta taş oluşturan veya ailesinde taş hastalığı bulunan hastalarda tekrar riskini azaltmaya yönelik plan yapılır.

Günlük su tüketimi, tuz kullanımı, hayvansal protein miktarı, idrarın asitliği ve taşın türü dikkate alınır.

Herkese aynı diyet listesi verilmez. Taşın türüne ve hastanın risklerine göre kişisel sıvı, beslenme ve gerekirse ilaç planı oluşturulur.

ReSurgeClinic Girne’de taş hastalıklarında amaç sadece mevcut taşı tedavi etmek değildir. Böbreği korumak, ağrıyı gidermek, enfeksiyon riskini azaltmak ve tekrar taş oluşumunu önlemek de tedavinin parçasıdır.

Doç. Dr. Necmi BAYRAKTAR tarafından küçük taşlarda gereksiz işlemden kaçınan, acil durumları önceliklendiren; büyük ve kompleks taşlarda ise minimal invaziv tedavi seçenekleri kapsamında URS, RIRS, supin perkütan taş ameliyatı ve kombine taş tedavisi (ECIRS) gibi seçenekleri hastaya göre değerlendiren bir yaklaşım benimsenir.

Hastaya hangi yöntemin neden seçildiği, işlem sonrası süreç, olası JJ stent/nefrostomi ihtimali ve ikinci seans gerekliliği açık şekilde anlatılır.